تلفن تماس : 82233260

شیوع رفتارهای پرخطر و ارتباط آن­ها با عزت نفس در کودکان کار و خیابان شهرستان کرج


25 آبان 1396 98 بازدید

 چکیده

هدف  این  مقاله  بررسی شیوع رفتارهای پرخطر در این کودکان و ارتباط این رفتارها با عزت نفس آن­ها  می باشد. آزمودني ها مشتمل بر 87 کودک و نوجوان 12 تا 20 سال کار و خيابان (58 پسر و 20 دختر) بود که به صورت در دسترس انتخاب شدند و توسط پرسش­نامه­های  رفتارهاي پرخطر محمدخاني (1985) و عزت نفس روزنبرگ (نيوتن، 1999) مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که شیوع رفتارهای پرخطر در میان این کودکان بالا می­باشد. رفتارهای پرخطری چون مصرف مواد، رابطه با جنس مخالف در پسران و رفتارهای پرخطری چون خودکشی در دختران بیشتر بود. خودکشي و رابطه با جنس مخالف همبستگي مثبت معناداري با مصرف مواد داشتند. همچنین نتایج بیانگر این بودند که خودکشی با مصرف مواد رابطه نزدیکی داشتند. عزت نفس تنها با متغيرهاي افسردگي و خودکشي همبستگي مثبت معنادار داشت.

واژه هاي کليدي: کودکان و نوجوانان کار و خياباني؛ رفتارهاي پر خطر؛ عزت نفس

Prevalence of high risk behaviors and their relation to self-esteem in working children in karaj

Abstract

The aim of the research was to determine the prevalence of high-risk behaviors and their relation to self-esteem in street and working children. Data was collected from 87 streets and working children (58 boys,20 girls), aged 12-20, that was selected randomly and assessment by High-risk Behaviors questionnaire (Mohammadkhani,1385), and self-esteem Rosenberg questionnaire (Nioton,1999). Outcomes have been shown that the prevalence of high risk behavior in these children is high. We have drug abuse and sexual abuse more in boys even though suicide was more in girls. Suicide and sexual abuse had positive relation with drug abuse. Also results have shown close relation between suicide and drug abuse. Self-esteem had positive relation with depression and suicide. 

  Keywords: street and working children, high-risk behaviors, self-esteem

 مقدمه

دوران كودكي در رشد و سلامت كودكان و شكل‌گيري شخصيت آنان از اهميت فراواني برخوردار است. در تمام جهان از جمله در كشور ما، كودكان به دلايل مختلف (اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و...) با آسيب‌های متعددي روبه‌رو هستند. كودكان كار و خيابان ازجمله كودكان در معرض آسيب هستند كه عمدتاً به دلايل اقتصادي تمام يا  قسمتي از وقت خود را در خيابان مي­گذرانند، خيابان منبع معاش آن­هاست و از آن­ها به طور مطلوب و شايسته نگهداري نمي­شود (زارع  مهرجردي، 1380؛ کارنيک، 2003). براساس آمارهاي صندوق کودکان سازمان ملل متحد (يونيسف)، 250 ميليون کودک در جهان به کار اشتغال دارند که بيشتر در کشورهاي آسيايي و آفريقايي کار مي­کنند (وضعيت کودکان جهان، يونيسف، 1998). در ایران  براساس آمارهاي رسمي تعداد کودکان و نوجوانان کار و خيابان 250  هزار نفر است، درحالی­که آمارهاي غير رسمي اين تعداد را بين چهارصد هزار تا يک ميليون نفر برآورد مي کند (کاشفي، 1378). از عوامل موثر در گسترش اين پديده می توان به عوامل ريشه­اي{مشکلات اقتصادي (متداول ترين عامل)، تغييرات اجتماعي،...}، عوامل زمينه اي(فرصت هاي اندک کاري، توزيع ناعادلانه  منابع ،...)،عوامل مستقيم (نرخ بالاي بيکاري، خانواده هاي بزرگ و فقير، نرخ بالاي طلاق،...)اشاره کرد (بارت، 1995). بسياري از این کودکان براي بقا  مجبور به انجام فعاليت­هاي غير قانوني مثل گدايي، دزدي، فحشا و مواد مخدر مي باشند (عطايي، نخوديان، بابک، شعاعي، محمود زاده و صادقي، 1388). در این میان عزت نفس به عنوان يک عامل محافظت­کننده­ي مهم در برابر رفتارهاي پرخطر شناخته­شده­است، بدین ترتیب که نوجواناني که خودانگاره مثبت داشته و احساس غرور و ارزشمندي مي کنند بهتر مي توانند با چالش هاي رشدي و اجتماعي مقابله نموده و در هويت­یابي و رسيدن  به خودگرداني و استقلال موفق­تر خواهند بود (رايت، 2004).  بنابراین آسیب های  امروزی که بر این کودکان  وارد می شود در آینده جامعه نیز تأثیر گذار خواهد بود، که اهمیت بررسی موضوع را نشان می­دهد. این پژوهش با هدف بررسی  چهار رفتار پرخطر سوءمصرف مواد، افسردگی، خودکشی و سوءاستفاده جنسی در کودکان کار و خیابان و همچنین بررسی میزان عزت نفس این کودکان و ارتباط آن با ابن رفتارهای پرخطر انجام گرفت.

روش

شرکت­کنندگان و طرح پژوهش

جامعه مورد مطالعه در اين پژوهش کودکان و نوجوانان  12 تا 20 ساله کار و خيابان شهرستان کرج بود. 78 نفر در این پژوهش شرکت کردند که شامل 58 ( 4/74 درصد) پسر و 20 (6/25 درصد) دختر بود. دامنه سني گروه مورد مطالعه در اين پژوهش بين 12 تا 20 سال و ميانگين سن افراد 3/15 سال بود. ميانگين سني دختران و پسران نزديك هم بود.

ابزار

1- مقیاس عزت نفس روزنبرگ:  شامل 10 ماده خودگزارشی است که احساس­های کلی یا پذیرش خود را به صورت مثبت بیان  می­کند. آلفاي كرونباخ در دامنه 77/0 تا 88/0 قرار دارد. اين مقياس از روايي داخلي رضايت بخش (77/0) برخوردار است. همچنين همبستگي بالايي با پرسش نامه  ملي نيويورك و گاتمن در سنجش عزت نفس دارد. لذا روايي محتوايي آن نيز مورد تاييد است (روزنبرگ، 1989).

2- پرسش نامه رفتارهای پرخطر محمدخانی (1385):  به منظور ارزیابی متغیرهای جمعیت شناختی از قبیل سن، جنس، وضعیت تحصیلی، سابقه مردودی و تجدیدی، سابقه مصرف مواد در خانواده ، وضعیت زندگی و تعیین میزان شیوع رفتارهای پرخطر نوجوانان طراحی شده است. محمدخاني(1385) پايايي آن را 87/0 و بخشاني، لشکري پور، بخشاني، حسين بر (1386) 61/0 گزارش  نمودند (محمد خاني، 1386).

نتایج

یافته­ها حاکی از آن بودند که 46 درصد افراد گروه نمونه فرزند اول يا دوم خانواده، 18 درصد فرزند سوم خانواده، حدود 19 درصد فرزند چهارم و حدود 17 درصد نيز فرزند پنجم تا هشتم بودند. تقريباً نيمي(47 درصد) از پدران گروه نمونه بي­سواد بودند و حدود نيمي از پدران هم تحصيلات ابتدايي و راهنمايي داشتند. اكثر مادران(75 درصد) گروه نمونه بي‌سواد و يك‌چهارم از آنها هم مدرك ابتدايي داشتند. حدود 30 درصد از پدران افراد مورد بررسي يعني حدود يك‌سوم از آن­ها بي­كار بودند. اكثريت كودكان و نوجوانان (78 درصد) همراه پدر و مادر زندگي مي‌كردند. 7/57 درصد این کودکان مشكلات تحصيلي داشتند. در 2/19 درصد خانواده کودکان کار و خیابان مصرف سیگار، در 10 درصد آن ها مصرف مشروب و در 11 درصد هم  مصرف ساير مواد مشاهده شد. حدود 44 درصد از كودكان از افسردگي رنج مي‌بردند و 23 درصد اقدام به خودکشي کرده‌ بودند. 42 درصد از کودکان با جنس مخالف رابطه دوستي و 24 درصد رابطه جنسي داشته‌اند. عزت نفس تنها با متغيرهاي افسردگي و خودکشي از مجموعه رفتارهاي پرخطر رابطه معنادار داشت؛  خودکشي رابطه نزديکي با افسردگي(r =0/59)، مصرف مواد(( r=0/25 و نمره کل رفتارهاي پرخطر( r=0/57) داشت؛ رابطه با جنس مخالف نيز همبستگي مثبت معناداري با مصرف مواد داشت. همچنین مصرف مواد رابطه نزديکي با ساير رفتارهاي پرخطر داشت.

جدول 1. ماتريس همبستگي متغيرهای مورد بررسی

 

متغير

1

2

3

4

5

1

عزت نفس

1

 

 

 

 

2

خودکشی

**28/0-

1

 

 

 

3

مصرف مواد

06/0

*25/0

1

 

 

4

رابطه با جنس مخالف

01/0-

12/0

**41/0

1

 

5

افسردگي

**29/0-

**59/0

20/0

04/0-

1

جدول 2. ميانگين و انحراف معيار عزت نفس و رفتارهاي پرخطر به تفکيک جنسيت

متغيرها

گروه

ميانگين

انحراف معيار

عزت نفس

دختر

7/25

2/6

پسر

7/25

4/4

جمع

7/25

9/4

افسردگي

دختر

65/0

5/0

پسر

43/0

5/0

جمع

49/0

5/0

خودکشي

دختر

4/2

3

پسر

7/1

4/2

جمع

9/1

6/2

مصرف مواد

دختر

9/1

2/3

پسر

4/3

¾

جمع

3

4

رابطه با جنس مخالف

دختر

95/0

8/1

پسر

½

½

جمع

8/1

½

 بحث ونتیجه گیری

نتایج نشان داد که میانگین نمرات پسران در متغیرهای  رابطه با جنس مخالف و مصرف مواد، و میانگین نمرات دختران در افسردگی و خودکشی بیش­تر مشاهده شد. شیوع افسردگی و خودکشی در یک سال گذشته در کودکان کار و خیابانی به ترتیب 34 درصد و 18 درصد بود. خودکشي رابطه نزديکي با افسردگي (r =0/59)، مصرف مواد((r=0/25 داشت. میزان شیوع مصرف مواد در یک سال گذشته در بین کودکان کار و خیابان 7/63 درصد بود که 27 درصد آن مربوط به سیگار و 5/20 درصد آن مربوط به قلیان و 3/1 درصد آن مربوط به تریاک بود. بنابر نتایج پژوهش، شیوع دوستی با جنس مخالف و رابطه جنسی با جنس مخالف در کودکان کار و خیابانی به ترتیب 42% و 24% بود و شیوع این رفتار در پسران بیش­تر از دختران بود. رابطه با جنس مخالف نيز همبستگي مثبت معناداري با مصرف مواد داشت.

 نتايج در رابطه با عزت نفس بدین صورت بود که تنها با متغير خودکشي از مجموعه رفتارهاي پرخطر رابطه معنادار داشت و ميزان عزت نفس کودکان و نوجوانان کار و خياباني که مواد مصرف کرده بودند با عزت نفس کودکان و نوجوانان کار و خياباني که مواد مصرف نکرده بودند، تفاوت معناداري نداشت. همچنين ميزان عزت نفس در دختران و پسران کار و خياباني تقريبا يکسان بود و تفاوت معنا داري مشاهده نشد.

در راستای یافته­های پژوهش رافائلي، کولر، رپولد، کوشيک (2000) بيان کردند که فراواني افسردگي در کودکان خياباني دختر بيشتر از پسران بوده است و اين امر نيز بيشتر به دليل سوابق منفي خانوادگي است، و افسردگي يکي از عوامل خودکشي در اين کودکان است.  احمد خانیها، ترکمن نژاد و حسینی مقدم (1381) در مطالعات خود نشان دادند که 7/86 درصد از دختران خیابانی افسرده بودند درحالی که این رقم در پسران به2/48 درصد می رسد.

 ويليام .دي.لوپز، پاتريک.ام کروگر، اسکات.تي والترز (2010) در پژوهش خود به اين نتيجه رسيدند که ارتباط جنسي با مصرف مواد رابطه معناداري دارند. درحالی­که  در مطالعه ای که روی دختران شهر اواسا صورت گرفت نشان­داده­شد که 84 درصد آن­ها فعالیت جنسی را در سنین 15 تا 19 سالگی آغاز کرده­اند و این نشان می دهد که دختران خیابانی در معرض سوءاستفاده جنسی قرار دارند.  مولنار،کرال، شید، بوث، واترز (1998) بیان داشتند که کودکان خیابانی که مورد سوء استفاده جنسی قرار می گیرند، بیشترین تلاش برای خودکشی را دارند.

نویسندگان:

ربابه نوری1، سعیده عمادی زیارتی* 2

1-استادیار گروه روانشناسی دانشگاه خوارزمی تهران

2-روانشناس بالینی، کارمند دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، .psychology_1986@yahoo.com

 Robabe nouri, Saeideh emadi ziarati*

منابع

احمدخاني­ها، حميدرضا؛ ترکمن نژاد، شريف؛ حسيني مقدم، محمد مهدي (1381). همه­گير شناسي افسردگي و سوءاستفاده جنسي در کودکان خياباني. فصل نامه انديشه و رفتار، سال هشتم، شماره 1 .

بخشاني، نور محمد؛ لشکري پور، کبري؛ بخشاني، سميه؛ حسين بر، محسن (1386). شيوع رفتارهاي پرخطر مرتبط با آسيب­هاي عمدي و غيرعمدي در دانش­آموزان دبيرستاني سيستان و بلوچستان. مجله طبيب شرق، دوره 9، شماره 3 .

زارع مهرجردي، مرضيه (1380). نگاهي به کودکان خياباني. نشريه اصلاح و تربيت، سال هفتم، شماره 79 .

عطايي، بهروز؛ نخوديان، زري؛ بابک، آناهيتا؛ شعاعي، پريسا؛ محمود زاده، محمود؛ صادقي، سعيد (1388). شيوع آلودگي به هپاتيت B و عوامل خطر آن در کودکان و نوجوانان  خياباني شهر اصفهان. مجله دانشکده پزشکي اصفهان، سال بيست و هفتم، شماره 102.

 

Barette, Michel. J. (1995). Street children need our care.  ABC Printers :Cape Town.

Karnik, N. (2003). Categories have consequences: Street children AZ humitration object. DissertationAbstracts International: Section A, vol 64(3-A). pp:1084.

Lopez, William D.; Krugger, Patric M.; Walters, Scott T. (2010). High- risk drug abuse and sexual behaviors among out-of treatment drug users: An aging and life course perspective. Journal Of Addictive Behavior, vol 35, pp: 432-437.

Molnar, Beth E. ; Shade, Stareley B. ; Kral, Alex H. ; Booth, Robert E. ; Watters, John K. (1998). Suicidal behavior and sexual/physical abuse among street youth. Journal Of Child abuse & Neglect, vol.22, pp:213- 222.

Raffaelli, M. ; Koller, S.H. ; Reppold, C.T. ; &Kuschick, M.B. (2000). Gender differences in Brazilian street youth's family circumstances and experiences on the street. Journal Of Child Abuse and Neglect, 24, 1431-1441.

نظرات کاربران 0 نظر