تلفن تماس : 82233260

نقش گروه همسالان در گرایش به آسیبهای اجتماعی و اعتیاد


28 مرداد 1398 88 بازدید

امروزه آسیب های اجتماعی  به عنوان یک تهدید جدی سلامت کودکان و نوجوانان را با خطر مواجه ساخته است.در این راستا خانواده عامل موثری در پیشگیری از آسیب های اجتماعی می باشد چرا که خانواده كوچكترين واحد اجتماعي و با اين حال بزرگ ترين و تاثيرگـذارترين واحـد تربيتـي درجوامع بشمار مي آيد. خانواده همان گونه كه مي تواند در كنترل انحرافات اجتماعي نقشي موثر داشـته باشـد ، ا ز سـوي ديگـر در صـورت نا بساماني و بحراني بودن در بروز بسياري از آسيب هاي اجتمـاعي بسيار تاثيرگذار خواهد بود. می توان گفت فرار كودكان ، مشکلات  اخلاقـي ، اعتيـاد ، از جملـه معـضلات ناشـي از نـاتواني خـانواده در برقـراري ارتباطات سالم خانوادگي است.

 مطالعات و تحقیقات نشان می دهد که رفتارهای کودکان و نوجوانان با شیوه های تربیتی والدین رابطه مستقیم و تنگاتنگ دارد. آشفتگی کانون خانواده و طرد شدن از جامعه
از مولفه های مهم در سوق یافتن نوجوانان و جوانان به سمت بزهکاری و انحرافات اجتماعی، گسسته شدن پیوندهای عاطفی و روحی میان اعضای خانواده است. هر چند در بعضی از خانواده ها، پدر و مادر دارای حضور فیزیکی هستند، اما متاسفانه حضور وجودی و معنوی آنان برای فرزندان محسوس نیست. در چنین وضعیتی، فرزندان به حال خود رها شده، ارتباط آنان با افراد مختلف بدون هیچ نظارت، ضابطه و قانون خاصی در خانواده صورت می گیرد و در مقابل والدینی که هم به اندازه ی کافی پاسخگوی نیازهای فرزندان هستند و هم به موقع از آنها توقع و تقاضا دارند،در این نوع خانواده نظم و قانون و انضباط مناسبی حاکم است، با فرزندان خود مشورت می کنند و به اندازه ای که لازم  و کافی است به آنها آزادی و استقلال می دهند. برنامه های مناسبی برای اوقات فراغت فرزندان در نظر دارند ،فرزندان پرورش یافته در این نوع خانواده ها با این روش تربیتی از لحاظ روانی-احتماعی شایستگی بیشتری دارند احساس مسولیت بیشتری نموده و اعتماد به نفس،عزت نفس،خلاقیت،مهارتهای سازگاری بیشتری هم در آنها وجود دارد، در امور تحصیلی هم موفق تر هستند.

اختلافات زناشویی و نزاع بین پدر و مادر نیز عامل دیگری است که باعث می شود محیط خانواده برای تربیت فرزندان، ناامن و نامناسب شود. وقتی خانواده، کانون و محیط مناسبی برای زندگی نباشد، فرزندان تمایل بیشتری به محیط بیرون از خانه و خانواده،روی آوردن به استفاده ی بی رویه از فضای مجازی و تاثیر پذیری بیشتر از گروه همسالان پیدا می کنند، گروه همسالا ن و دوستان الگو های مورد قبول یک فرد در شیوه گفتار، کردار، رفتار و منش تاثیرگذار است. فرد برای اینکه مقبول جمع دوستان و همسالا ن قرار گیرد و با آنان ارتباط و معاشرت داشته باشد، ناگریز از پذیرش هنجار ها و ارزش های آنان است در غیر این صورت، از آن جمع طرد می شود. از این رو، به شدت متاثر از آن گروه می شود تا حدی که اگر بنا باشد در رفتار فرد تغییری ایجاد شود یا باید هنجار ها و ارزش های آن جمع را تغییر داد یا ارتباط فرد را با آن گروه قطع کرد. تاثیر گروه همسالان و دوستان در رشد شخصیت افراد کمتر از تاثیر خانواده نیست چرا که فرد پس از خانواده، منحصرا زیرنفوذ گروه قرار می گیرد عوامل مذکور میتواند زمینه ساز افزایش بروز آسیب های اجتماعی در وی گردد. احتمال کشش به طرف انحرافات اجتماعی بیشتر است. به گونه اي كه مسئولان بر اين باورند كه 65 درصد کودکان بزهكار ، از خانواده های هاي نابسامان ، از هم پاشيده و طـلاق گرفتـه برخا سـته انـد .

"گروه همسالان" اصطلاحی است که روان شناسان برای توصیف افرادی که در یک سن خاص هستند، به کار می برند. البته این اصطلاح بیشتر برای نوجوانان همسن و سال استفاده می شود. اصطلاح " فشار همسالان" نیز برای تأثیری که گروه دوستان همسن می تواند بر روی هر یک از اعضای جوان گروه بگذارد، به کار می رود. در کنار هم بودن و انجام کارهای مشترک برای نوجوانان امری کاملا عادی است که به تعلق آنها به گروه کمک می کند.  

برای کودکی که به تدریج وارد سنین پر التهاب نوجوانی می شود، حضور در جمع دوستان و نفوذ آنها، تدریجاً مهم و ارزشمند می شود و در بیشتر مواقع احساس می کند که ارزش و اهمیت آنها از پدر و مادرش – حتی یک پدر و مادر خوب – نیز بیشتر است.  اما پذیرفتن چنین چیزی برای پدر و مادرها بسیار سخت است. آنها تاکنون عادت داشته اند در مورد نحوه زندگی کودکشان تصمیم گیرنده اصلی باشند ولی این طبیعی است که جوانان و نوجوانان خود بخواهند درباره آینده شان تصمیم بگیرند. آنها آنچه را که از گروه دوستان اتخاذ شود خواهند پذیرفت: مثل مدل لباس، وضع ظاهری و نقطه نظرات آنها و اگر دوستان به یک گروه موسیقی علاقه مند باشند نوجوان شما هم آن گروه را دوست خواهد داشت؛ اگر دوستان تصمیم بگیرند که به عنوان مثال کفش ورزشی یکسان یا کت و کاپشنی مخصوص بپوشند نوجوان شما هم آن را خواهد پوشید و اگر چنین کفش یا لباسی نداشته باشد مصرانه از شما خواهد خواست که آن را برایش خریداری کنید. ستایش خوانندگان پاپ یا شخصیت های ورزشی به طور موقت بخشی کاملاً مشترک از دوران نوجوانی همه نوجوانان و همچنین قسمتی از تلاش آنها برای یافتن هویت بزرگسالی خود است.
برای اغلب نوجوانان هیچ چیز بدتر از آن نیست که همسن و سال هایشان متفاوت با آنها باشند یا این که در مقابل آنها احساس شرمندگی و سرافکندگی کنند. این موضوع فقط در مورد پوشش مصداق ندارد بلکه مسائل دیگری از قبیل موی بلند یا زیورآلاتی که استفاده می شود و... هم مصداق این اصل هستند. نوجوانتان از شما می خواهد به او اجازه دهید تا مانند بقیه باشد و یا بدتر از همه، ممکن است بدون اطلاع شما این کار را بکند.
کنار آمدن با فشار همسالان
سعی کنید بپذیرید که نوجوان شما مجبور است خودش را با گروه دوستانش تطبیق دهد و هرگونه اجباری مبنی بر متفاوت بودن با آنها باعث بروز غم بزرگی در او خواهد شد. ممکن است شما تشخیص دهید که فلان کفش یا فلان مدل مو مناسب نوجوانتان نیست اما مطمئناً شما نمی خواهید فرزندتان در برابر دوستانش سرافکنده و یا مسخره شود.

محل سكونت یا دوست؟

معمولا انتخاب دوست و معاشر با توجه به محل سكونت فرد صورت می‌پذیرد. بنابراین نوع دوستان را می‌توان نمودی از شرایط محیطی و خانوادگی فرد تلقی كرد. باید توجه داشت كه در مورد پدیده‌های اجتماعی نظیر اعتیاد، یك عامل به تنهایی نقش چندانی ندارد بنابراین باید به عوامل و تعیین کننده های مختلف اجتماعی و اوضاع و احوال خاص هر فرد توجه نمود. برخی از مهم ترین موارد را میتوان در عناوین زیر جستجو نمود:

فرآیند هویت‌یابی

 جوان با مشكلاتی همراه است كه به شرط آگاهی والدین و جوانان از این مشكلات، طی كردن این دوره تسهیل می‌شود. اما در برخی خانواده‌ها آن‌قدر مشكل و درگیری وجود دارد كه افراد درگیر فرآیند هویت‌یابی، به ناگزیر از راه‌های انحرافی به این مهم نایل می‌آیند. به دلیل این مشكلات، جوان در خانه امكان ابراز وجود نمی‌یابد، در عین حال ابراز وجود برای او یك نیاز است. این واقعیت در كنار یك محیط جرم خیز كه در آن استعمال سیگار، نشانه‌ای برای بلوغ و به اصطلاح "كسی شدن" است، باعث می‌شود فرد به سوی كسانی برود كه در كنار آنان با انجام رفتارهای مربوط به بزرگ‌سالان، نشان دهد كه دیگر كودك نیست. در این شرایط ممكن است فرد به سیگار، مصرف الكل یا موادمخدر روی آورد.

شرایط عاطفی

 یك موضوع دیگر كه با مشكلات خانوادگی مربوط است، عدم صمیمیت و فقدان رابطه عاطفی بین والدین و فرزندان می‌باشد. زمانی كه نیازهای عاطفی جوان در محیط خانواده برآورده نشود، او سعی می‌كند این نیاز را با اتكا بر دوستان حل كند و به اصطلاح "نگاه به بیرون" دارد. از آنجا كه فقدان تجربه و هیجان‌پذیری از جمله مولفه‌های دوره جوانی است، در این جمع‌های دوستانه اموری مانند استعمال سیگار، موادمخدر و موضوعات جنسی به عنوان نوعی سرگرمی تلقی می‌شود. روشن است كه همه افراد با هدف غرق شدن در این امور، وارد محافل دوستانه نمی‌شوند، ولی گروه از مكانیزم‌هایی برای یك دست كردن افراد استفاده می‌كند كه همه افراد را ناگزیر به مشاركت در این فعالیت‌ها یا ترك گروه می‌نماید. اصرار در استعمال مواد، سبك مصرف مشاركتی (كه در آن اعضای گروه دوره می‌نشینند و به نوبت مواد استعمال می‌كنند)، تمسخر كردن افرادی كه از مشاركت امتناع می‌كنند یا مخاطب قراردادن آنان با القابی مانند "جوجه، بچه ننه، آدم حسابی و..." از جمله این مكانیزم‌ها است. هم‌چنین شرایط مزبور سبب كاهش اثر تلاش‌هایی می‌شود كه در جهت بازپروری معتادین صورت می‌پذیرد. مثلا در یك مطالعه معلوم شده است ۳۴ درصد معتادین سابق به دلیل وجود دوستان معتاد و تحت تاثیر اصرارهای آنان مجددا به اعتیاد روی آورده‌اند (فرجاد ۱۳۷۴:۵۲). البته همین شرایط را با توجه به محیط و برگشت فرد به موقعیتی كه به نشانه‌های آن شرطی شده و به همین دلیل به مصرف مجدد مواد گرایش می‌یابد نیز می‌توان تبیین نمود.


روش‌های مقابله با فشار هم‌سالان

روش‌های مختلفی برای كاهش فشار ناشی از شرایط گروهی دوستان و هم‌سالان وجود دارد كه همگی بر آموزش تاكید دارند. از آن جمله مصون‌سازی ذهنی، آموزش قاطعیت و آموزش مهارت‌های زندگی است كه در ادامه به تفكیك بررسی می‌شوند.

مصون سازی ذهنی

 از زمان كشف عوامل میكروبی ایجاد بیماری‌های واگیر توسط پاستور، ایجاد مصونیت در برابر عوامل بیماری‌زا از طریق واكسینه كردن افراد یكی از طرق مهم پیشگیری از بیماری‌های عفونی به‌شمار رفته است (مهریار و جزایری ۱۳۷۷:۱۹). هرچند در مورد مشكلات اجتماعی نظیر اعتیاد، امكان واكسیناسیون به معنی دقیق آن وجود ندارد، اما فرض برآن است كه با هشدار دادن به افراد، نوعی آمادگی برای مقابله با شرایط سوق دهنده به سوی مصرف مواد در آن‌ها به وجود می‌آید. از نظر تاریخی، آغاز كاربرد این روش به دوران جنگ كره برمی‌گردد كه تعداد زیادی از خلبانان آمریكایی به اسارت نیروهای چینی درآمدند. تجربه ناشی از این شرایط باعث شد مطالبی در مورد نحوه مقابله با اندیشه‌های كمونیستی به نیروهای در معرض خطر اسارت ارایه دهند، با این هدف كه در صورت اسارت افراد، امكان مقابله با اندیشه‌های كمونیستی و مقاومت در برابر آن‌ها را داشته‌باشند. نحوه كار بدین‌گونه بود كه حملاتی خفیف به مبانی فكری افراد می‌شد تا به استدلال در برابر حملات بپردازند (ارونسون ۱۹۹۱:۹۲). در ارتباط با اعتیاد نیز امكان استفاده از این روش برای گروه‌های در معرض خطر وجود دارد. با تشخیص دقیق روش‌های اعمال فشار گروهی می‌توان فرد را برای مقابله با این شرایط آماده كرد، درست همان‌طور كه او را برای مقابله با یك میكروب آماده می‌كنیم.

آموزش قاطعیت
 
در این روش فرض بر آن است كه نوجوانان به دلیل فقدان اعتماد به نفس و احساس ضعف در برابر دیگران، نمی‌توانند به تقاضاهای نامعقول آنان جواب منفی بدهند. راه حل پیشنهادی عبارت است از تمرین در شرایط خطرساز (كه قبلا با توجه به شرایط سنی و موقعیت اجتماعی فرد مشخص شده است)، و مشابه سازی این شرایط مخاطره‌آمیز به گونه‌ای كه فرد وقتی در شرایط واقعی قرار گرفت با توجه به تمرین‌های انجام شده، توان ایستادگی در برابر تقاضاهای نامعقول از جمله دعوت به استعمال موادمخدر را داشته باشد. این شرایط نه تنها در مورد پیشگیری از اعتیاد بلكه در پیشگیری از عود مجدد در افراد بازپروری شده نیز موثر است. با توجه به سن، سواد و شرایط اجتماعی فرد، امكان استفاده از تمرین فردی، مشاهده فیلم مناسب با نیاز فرد و یا تركیبی از دو روش وجود دارد. فرض بر آن است كه مكانیزم‌های تنبیه و تقویت جانشین (بندورا ۱۹۸۵ نقل از سیف ۱۳۸۱:۲۱۶) در این زمینه فعال می‌شوند و فرد را از عواقب اعمال خود آگاه می‌كنند.
آموزش‌ مهارت‌های زندگی و اطلاع‌رسانی
در این روش فرض بر این است كه فرد به دلیل فقدان تجربه و مهارت، ممكن است در مسیرهای انحرافی گرفتار آید و از سوی كسانی راهنمایی شود كه فاقد صلاحیت لازم هستند. به همین دلیل با آموزش مهارت‌های پایه و نیز اطلاع‌رسانی در مورد مخاطرات موجود، امكان پرهیز از شرایط منجر به سوءمصرف وجود دارد. اجرای این روش شامل راهكارهای زیر است :
۱ـ آموزش روش‌های تصمیم‌گیری و قبول مسوولیت
۲ـ آموزش روش‌های غلبه بر اضطراب و نگرانی
۳ـ اطلاع‌رسانی درباره میزان سوءمصرف مواد بین جوانان و كل جمعیت
۴ـ اطلاع‌رسانی درباره عوارض سوءمصرف مواد

 

 

نظرات کاربران 0 نظر