همه معتادان تمایل به ترک ندارند، آسیب‌های اعتیاد را کاهش دهیم.

میلاد مشایخی، کارشناس حوزه اعتیاد

اگر بخواهیم نگاهی کارشناسانه به اعتیاد و معضلات آن بیندازیم سریعاً ذهن ما به سمت پیشگیری می رود. حال بیاییم این پیشگیری را کمی شرح دهیم. در پیشگیری سطح اول که طبیعتاً نخستین گام برنامه های پیشگیرانه در جامعه است ما باید بدون در نظر گرفتن هر شرایطی آحاد جامعه را تحت پوشش برنامه های آموزشی و آگاه سازی قرار دهیم و سپس در سطح دوم بیاییم کمی تخصصی تر محیط هایی را که احساس میکنیم امکان خطر برای آنها بیشتر است تحت پوشش برنامه ها قرار دهیم و سپس در گام سوم به سمت مداخله و درمان افرادی برویم که دچار مشکل شده اند. متأسفانه اغلب برنامه های پیشگیرانه در کشور در سطح سوم مانده اند و کمتر به سطح اول پیشگیری عمومی و سطح دوم یعنی کاهش آسیب توجه شده است. در این یادداشت سعی بر آن است تا بیشتر با کاهش آسیب و مفاهیم آن آشنا شویم. کاهش آسیب را شاید بتوان واقع بینانه ترین رویکرد حوزه اعتیاد دانست چرا که ما در پیشگیری اعتیاد سنجه های دقیقی برای پایش و ارزشیابی محیط نداریم که بدانیم چقدر آموزش و آگاهسازی در این برنامه ها مفید بوده یا مثلاً در حوزه درمان که در عالی ترین سطح آن تنها 20 درصد موفق است و تقریباً این آمار در کشور بسیار پایین تر است و شاید به نوعی این نگرش در خانواده ها به وجود آمده که آیا واقعاً معتاد درمان میشود؟ اما کاهش آسیب دید بسیار اصولی تر به حوزه اعتیاد دارد از آن رو که خود را نماینده مجموعه سیاست ها یا برنامه هایی می داند که در جهت کاهش عوارض بهداشتی، اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی ناشی از سوء مصرف مواد اعتیاد آور می داند و مرکز کاهش آسیب مکانی است برای ارائه خدمات به معتادانی که داوطلبانه متقاضی استفاده از سرویس های زندگی بهتر هستند ولی قادر به ترک دائم مواد نیستند. حدود 20 سال از عمر این چنین فعالیت ها در کشور ما و حدود 50 سال در دنیا می گذرد که به صورت حرف هایی ساماندهی شده از طریق سامانه ای بین المللی مثل UNODC دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل) و UNAIDS دفتر ایدز سازمان ملل به صورت یکپارچه و جهانی اقداماتی صورت می گیرد. در ابتدا متأسفانه به دلیل تفاسیر غلط و گاردهای مختلف در کشور ما کمی این برنامه در حاشیه بود چرا که متأسفانه اعتیاد در سالیان گذشته به شدت جرم بود و اصلاً به جنبه بیماری آن نگاهی نمی شد و این با روح برنامه های کاهش آسیب که به شدت نگاهی بیمار گونه به اعتیاد دارد در تضاد است. اینکه کدام نگاه درست است طبیعتاً می دانیم که اعتیاد یک بیماری مزمن و چند فاکتوری از قبیل فاکتورهای روانی، فیزیولوژی، اجتماعی و معنوی است. به هیچ وجه نمی توان فرد مصرف کننده را مجرم انگاشت. خدا را شکر کمی این نگاه تغییر کرده و امروزه مسئولان و مدیران ارشد به اهمیت برنامه های کاهش آسیب پی برده اند و می دانیم حدود 80 درصد از معتادان یا وارد چرخه درمان اعتیاد نمی شوند و یا اگر می شوند به اجبار است و درمان موفقی را پشت سر نمی گذارند. پس باید چه کنیم؟ دست روی دست بگذاریم و شاهد افزایش روز افزون ایدز، کارتن خوابی و مسائل تلخ اعتیاد باشیم؟ مطمئناً پاسخ به این سؤال خیر است و جواب سؤال ترویج برنامه های کاهش آسیب است. در ابتدا همگان فکر می کردند که برنامه های کاهش آسیب معتادان را تشویق به ادامه مصرف می کند در صورتی که پژوهش ها نشان داده که معتادانی که تحت پوشش برنامه های کاهش آسیب قرار می گیرند بسیار راغب تر از معتادانی هستند که دائماً تحت سرکوب و فشار خانواده و جامعه برای ترک اند. در این دست برنامه ها ابتدا ما برنامه را به دو گروه سیار و ثابت تقسیم میکنیم و از آنجا که بزرگترین ناخوشی نزدیک به اعتیاد بیماری ایدز است تأکید ما بهبود وضعیت این بیماری و عدم گسترش آن است. بیایید یک مثال بومی را مرور کنیم. یکی از موفق ترین برنامه های کاهش آسیب ایران در زندان ها بود که با احداث مراکز درمان سرپایی و توزیع درست متادون در بین معتادان تزریقی زندان، آمار ایدز در این جامعه هدف به شدت کاهش پیدا کرد و حال در الگوی بزرگتر کشوری نیز ما باید همین الگو را پیروی کنیم. در مراکز ثابت کاهش آسیب که به DIC و یا مراکز گذری نیز یاد می شود فرد معتاد با احساس آرامش و امنیت کامل به نیازهای سطح اول خود مثل (خوراک و پوشاک) می پردازد و سپس طبق هرم «مازلو» به نیاز سطح بالاتر یعنی ترغیب به زندگی بهتر و عاری از خطر تشویق می شود. مددکاران و روان شناسان این مراکز با رویکردی مداخله گرایانه و مثبت روی ذهن این افراد برای ایجاد انگیزه از استفاده از سوزن های یک بار مصرف و خوردن داروهای جایگزین تلاش می کنند که شاید باورش کمی سخت باشد ولی با همین راهکار توزیع سوزن و سرنگ و ایجاد فرهنگ جلوگیری از تزریق مشترک ایران به شدت در کاهش ایدز موفق بوده است. حال تیم های متشکل از متخصصان و کارشناسان و گروه های همتا برای تبلیغ این برنامه ها به پاتوق های مصرف کنندگان می روند و در آنجا اقدام به پخش سیستم های کاهش آسیب می کنند و نکته مهم تر احداث پناهگاه یا به اصطلاح شلترها است که به شدت در بهبود وضعیت استراحت و خواب معتادان که از خانواده و اجتماع ترد شده اند تأثیر داشته است. آری برنامه های کاهش آسیب می تواند بسیار موفق و واقع بینانه به کمک حل چالش و معضل اعتیاد بیاید اگر این دو شرط رعایت شود.

  • مسئولان به دلیل دیر بازده بودن این برنامه ها و بین المللی بودن اکثر این برنامه ها از اجرای آن دلسرد نشوند.
  • جامعه و مردم پذیرش این نکته را داشته باشند که هر معتادی تمایل به ترک ندارد پس بهتر است آسیب های او را کاهش دهیم.

منبع : موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید